Giữ vững nhân tính trong thời đại thuật toán
GIỮ VỮNG NHÂN TÍNH TRONG THỜI ĐẠI THUẬT TOÁN
Trong thời đại AI (trí tuệ nhân tạo), khi phẩm giá con người có nguy cơ bị lu mờ bởi sự tập trung khổng lồ của sức mạnh công nghệ vượt ngoài tầm kiểm soát, và bởi những hình thức phi nhân mới, Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc nhở chúng ta về “nhu cầu cấp thiết” phải giữ vững nhân tính một cách sâu sắc.
Người kế vị Thánh Phêrô mời gọi chúng ta hãy để công nghệ phát triển “mà không để trái tim thoái hóa,” ngay cả trong thời đại đầy chia rẽ và bạo lực này, khi mà “văn hóa quyền lực” đang bành trướng và chiến tranh được phục hồi như một công cụ của chính trị quốc tế.
Ngài mời gọi chúng ta chấp nhận những giới hạn và sự yếu đuối của nhân loại, chứ không coi đó là một sai lầm cần được sửa chữa, như hệ tư tưởng kỹ trị vẫn thường làm. Đức Giáo hoàng thúc giục chúng ta nhìn thế giới không phải từ góc nhìn của kẻ nắm quyền, mà từ góc nhìn của những người thấp kém hơn, qua con mắt của những người đau khổ, bắt đầu từ những người yếu thế nhất.
Ngài nói rằng chúng ta phải nhìn nhận nhân loại qua đôi mắt của Thiên Chúa, Đấng đã gánh lấy sự yếu đuối của chúng ta và biến nó thành một nơi của ơn cứu độ, bởi vì “ngay cả khi máy móc đạt hiệu quả cao, thì khuôn mặt con người cần được chiêm ngưỡng vẫn là trung tâm của lịch sử chúng ta.”
Thông điệp Magnifica Humanitas - thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV - không phải là một văn kiện phân tích chuyên sâu về AI, cũng không đi sâu vào chi tiết của các quá trình đang liên tục phát triển.
Thay vào đó, Thông điệp này là một “tổng luận” (summa) áp dụng các nguyên tắc Học thuyết Xã hội của Giáo hội vào thời đại AI của chúng ta, củng cố và cập nhật các điểm chính trong giáo huấn của các Đức Giáo hoàng.
Đây là một văn kiện chấm dứt sự hiểu lầm của những người, vốn tin tưởng vào sự tự do tuyệt đối của thị trường và công nghệ mới, có xu hướng bác bỏ giáo huấn của các Đức Giáo hoàng về sự cần thiết cho việc quản trị chung của con người đối với AI, nền sinh thái toàn diện, các cấu trúc kinh tế trở thành “các cấu trúc của tội lỗi,” và việc bác bỏ chiến tranh.
Đức Giáo hoàng Lêô XIV, người lấy tông hiệu từ Đức Giáo hoàng Lêô XIII, tác giả của Thông điệp Rerum Novarum, mời gọi mỗi chúng ta trong thời đại cách mạng kỹ thuật số này hãy tích cực tham gia. Ngài nói rằng việc xây dựng “nền văn minh tình yêu” được thực hiện thông qua những hành động nhỏ bé và bền bỉ của lòng trung thành, có khả năng ngăn chặn tính phi nhân. Nhiệm vụ này liên quan mật thiết đến tất cả chúng ta, ngài nói.
Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc nhở chúng ta rằng “sự bất công không chỉ xuất phát từ những lựa chọn sai lầm của cá nhân, mà còn từ các cấu trúc, cơ chế và hệ thống kinh tế, văn hóa tạo ra sự bất bình đẳng,” và rằng “sự phát triển không thực sự mang nhân tính nếu nó làm tăng mức tiêu dùng cho một số người trong khi chuyển gánh nặng và chi phí sang những người khác, hoặc hạ thấp những khu vực rộng lớn xuống vai trò phụ thuộc.”
Đáng buồn thay, điều này đang và sẽ xảy ra ngay hôm nay trong lĩnh vực công nghệ mới và các nguồn lực cần thiết cho chúng.
Thông điệp của Đức Giáo hoàng khẳng định nguyên tắc sở hữu tư nhân có “vai trò không thể thiếu đối với xã hội” và được Giáo hội ủng hộ. “Ngày nay, trong số những của cải được dành cho tất cả mọi người, chúng ta cũng phải kể đến các hình thức sở hữu mới, chẳng hạn như bằng sáng chế, thuật toán, nền tảng kỹ thuật số, cơ sở hạ tầng công nghệ và dữ liệu,” để ngăn chặn các hình thức loại trừ và tước đoạt tự do mới phát sinh hoặc trở nên cố hữu.
Ngài nói rằng công nghệ không phải là một công cụ đơn thuần; khi nó trở thành tiêu chuẩn để đánh giá mọi thứ, “nó bắt đầu quyết định điều gì quan trọng và điều gì có thể bị loại bỏ,” biến “con người thành những bánh răng nhỏ bé trong một hệ thống hướng tới hiệu suất lớn lao hơn.”
Ngày nay, ngài lưu ý rằng quyền kiểm soát các nền tảng, cơ sở hạ tầng, dữ liệu và sức mạnh thuật toán “không nằm trong tay các quốc gia, mà thuộc về các chủ thể có quy mô lớn về kinh tế và công nghệ.” Ngài cho rằng những công ty này đặt ra các điều kiện giới hạn truy cập, các quy tắc về tính minh bạch và cả khả năng tham gia.
Đức Giáo hoàng nói: “Khi quyền lực tập trung trong tay một số ít người, nó có xu hướng trở nên mờ ám và né tránh sự giám sát của công chúng, làm tăng nguy cơ dẫn đến những hình thức phát triển méo mó, tạo ra những sự phụ thuộc, loại trừ, thao túng và bất bình đẳng mới.”
Khẳng định lại sự cần thiết phải vượt ra khỏi lý thuyết “chiến tranh chính nghĩa,” Đức Giáo hoàng Lêô XIV kêu gọi việc sử dụng AI trong chiến tranh phải tuân thủ những ràng buộc đạo đức nghiêm ngặt nhất, bởi vì “không có thuật toán nào có thể khiến chiến tranh trở nên chấp nhận được về mặt luân lý.”
AI đã trở thành một yếu tố quyết định trong việc định hình dư luận thông qua việc thao túng hình ảnh và nội dung, khiến việc phân biệt sự thật và dối trá ngày càng trở nên khó khăn.
Cũng có nhiều điều chưa biết về thị trường lao động. Về vấn đề này, Thông điệp của Đức Giáo hoàng nhắc lại rằng không còn có thể chỉ dựa vào “bàn tay vô hình” của thị trường nữa.
Các hệ thống chính trị có nhiệm vụ định hướng động lực kinh tế và công nghệ hướng tới lợi ích chung, thúc đẩy việc làm xứng với phẩm phẩm giá, sự hòa nhập xã hội và phân phối công bằng lợi ích từ sự đổi mới.
Giữ vững nhân tính, quản lý các quy trình và phòng tránh các cách thế độc quyền dẫn đến việc gia tăng quyền lực của một số ít người với cái giá phải trả là cuộc sống của nhiều người: đây là con đường mà Đức Giáo hoàng chỉ ra, con đường này không dựng lên rào cản, cũng không hoàn toàn bác bỏ việc sử dụng AI.
Ngược lại, Đức Giáo hoàng Lêô XIV chỉ ra nhiều khía cạnh tích cực và nhiều ứng dụng hữu ích của AI. Đồng thời, ngài giải thích rằng, chỉ đặt câu hỏi về mục đích tốt hay xấu khi sử dụng AI thôi là chưa đủ.
Ngài cho rằng điều cần thiết là phải can thiệp sớm hơn, và phải đặt câu hỏi về cách thức thiết kế hệ thống cũng như ý niệm nào về con người và xã hội được thể hiện trong dữ liệu và mô hình điều khiển hệ thống đó.
Vì lý do này, ngài kêu gọi các khuôn khổ pháp lý phù hợp, sự giám sát độc lập, giáo dục người dùng và trên hết là “một hệ thống chính trị không thoái thác trách nhiệm của mình.”
Nếu không, theo Đức Giáo hoàng Lêô XIV, sự thay đổi sẽ chỉ được chi phối bởi logic kỹ trị và được trình bày như một điều “cần thiết và không thể tránh khỏi,” để rồi cuối cùng áp đặt những quy tắc do những người nắm giữ dữ liệu, hạ tầng công nghệ và sức mạnh thuật toán quyết định.
Do đó, Giáo hoàng Lêô XIV nói rằng chúng ta phải “giải giáp” AI - tức là bác bỏ “giả định rằng sức mạnh công nghệ tự động mang lại quyền cai trị.”
Ngài nói rằng chúng ta phải làm như vậy không phải để từ bỏ công nghệ, mà để ngăn chặn nó thống trị nhân loại và mở ra cuộc thảo luận về nó.
Thay vì từ bỏ nhân tính của mình, chúng ta phải “làm chứng cho sự vĩ đại của nhân loại, nơi mà Thiên Chúa đã ngự đến.”
Tác giả: Andrea Tornielli - L’Osservatore Romano (05/6/2026)
Nguồn: giaophanvinhlong.net